Zakaz konkurencji w umowie zlecenia - czy jest dopuszczalny?
Na naszym blogu omówiliśmy już problematykę związaną z zakazem konkurencji w ramach stosunku pracy. Kwestie te rozciągają się także na inne rodzaje stosunków prawnych i przy wciąż wzrastającej ilości umów zlecenia nabiera szczególnego znaczenia w aktualnych realiach gospodarczych.
O zakazie konkurencji w umowie o pracę możesz przeczytać w naszym poprzednim wpisie.
kancelaria radców prawnych
warszawa
Czy zakaz konkurencji w umowie zlecenia jest zgodny z prawem?
Jedną z kluczowych zasad obowiązujących w polskim prawie cywilnym jest swoboda umów. Przepis art. 353 1 KC stanowi, iż strony mogą ułożyć stosunek prawny wedle własnego uznania byleby cel nie sprzeciwiały się właściwości ( naturze ) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Zakaz konkurencji może zatem zostać z całą pewnością wprowadzony do umowy cywilnoprawnej. Przyczyny wprowadzenia takiej klauzuli są zbliżone do przesłanek określonych w kodeksie pracy. Z jednym wyjątkiem. Kodeks cywilny nie przewiduje obowiązku wypłacania zleceniobiorcy odszkodowania z tytułu dochowania zakazu konkurencji.
Jak zatem traktować zakaz konkurencji wprowadzony do umowy zlecenia, który nie przewiduje żadnej rekompensaty ? Albo taki który wprowadza dodatkowo karę umowną za jego złamanie ?
Orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące zakazu konkurencji w umowie zlecenia
Kwestia była przedmiotem analizy Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 11 września 2003 roku ( sygn. akt III CKN 579/01 ) wskazano, iż nie sposób uznać, aby pozostawało w zgodzie z zasadami współżycia społecznego zobowiązanie zleceniobiorcy do niepodejmowania działalności konkurencyjnej przez 3 lata po ustaniu umowy, bez jakiegokolwiek ekwiwalentu. W przedmiotowej sprawie zleceniobiorca, będący przedsiębiorcą był związany zakazem konkurencji przez okres 3 lat po ustaniu umowy, bez żadnego odszkodowania.
W uzasadnieniu przedmiotowego orzeczenia Sąd wskazał wprost, iż sama instytucja zakazu konkurencji może funkcjonować także w ramach stosunku cywilnoprawnego z uwagi. Nie sprzeciwia się to bowiem ustawie, zasadom współżycia społecznego lub naturze stosunku zlecenia. Sąd zauważył, iż (…) inaczej należy ocenić skuteczność zobowiązania pozwanego do zaniechania podejmowania czynów „nieuczciwej konkurencji” w okresie związania umową zlecenia z powodami, inaczej zaś zobowiązanie do takiego zachowania przez okres trzech lat po ustaniu umowy. To drugie zobowiązanie nie jest ważne, gdyż narusza zasady współżycia społecznego.
Nie można bowiem uznać, aby zgodne było z zasadami współżycia społecznego zobowiązanie zleceniobiorcy do niepodejmowania działalności konkurencyjnej przez trzy lata po ustaniu umowy, bez jakiegokolwiek ekwiwalentu. Należy odwołać się do art. 1012 k.p., w którym przewidziano możliwość zawarcia umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, jednakże za zapłatą odszkodowania.
Istotę przedmiotowego rozstrzygnięcia było zatem odniesienie się do dyrektyw zawartych w kodeksie pracy pomimo faktu, iż obydwie strony umowy zlecenia były przedsiębiorcami, nie związanymi stosunkiem pracy.
Stanowisko Sądu Najwyższego z 2013 roku
Niniejsza kwestia była przedmiotem analizy Sądu Najwyższego ponownie w 2013 roku. W wyroku z dnia 5 grudnia 2013 roku ( sygn. akt V CSK 30/13) wskazał, iż wprowadzenie w umowie o świadczenie usług (art. 750 KC) klauzuli konkurencyjnej bez ekwiwalentu, z zastrzeżeniem kary umownej za jej naruszenie, mimo braku symetrii, mieści się w granicach swobody kontraktowej i nie narusza właściwości tego stosunku prawnego (art. 353[1] KC).
Istotę rozstrzygnięcia Sąd wywiódł z faktu, iż obydwie strony umowy zlecenia były przedsiębiorcami i swobodnie kształtowały jej treść wedle własnego uznania. Sąd nie dopatrzył się naruszenia zasad współżycia społecznego ani nadużycia prawa przez zleceniodawcę pomimo nierównego podziału praw i obowiązków stron.
Zakaz konkurencji w umowie zlecenia a osoby fizyczne
Reasumując, należy wskazać, iż niniejsza kwestia pozostaje w dalszym ciągu nierozstrzygnięta. Ponadto przytoczone orzeczenia odnoszą się do stosunków między przedsiębiorcami.
W przypadku gdy osoba fizyczna jest zatrudniona na umowie zlecenia kwestia prawnej oceny zakazu konkurencji może kształtować się odmiennie. Pomijając już możliwość dochodzenia ustalenia istnienia stosunku pracy ( przy tzw. umowach śmieciowych ), można opierać się także na argumentacji przedstawionej przez SN w pierwszym wyroku.
Niewątpliwie zleceniobiorca jest w takiej sytuacji stroną słabszą i bardzo często nie uczestniczył aktywnie w kształtowaniu treści stosunku prawnego. Ponadto obwarowanie zakazu konkurencji karą umowną daje możliwość miarkowania kary umownej w relacji do rzeczywistej szkody poniesionej przez drugą stronę lub wartość samego kontraktu.
Podsumowanie - interpretacja zakazu konkurencji w umowie zlecenia
Nie mniej jednak kwestia prawnej interpretacji powyższej problematyki w relacji do umów zawieranych między przedsiębiorcami pozostaje otwarta. Każda ze stron ma do swojej dyspozycji spójną argumentację prawną.
Wydaje się jednak, iż na aprobatę zasługuje stanowisko oparte o zasadę swobody umów. Przemawia za tym praktyka obrotu i fakt, iż strony mają pełną swobodę wejścia z danym kontrahentem w stosunki gospodarcze a co za tym idzie mogą wedle własnego uznania kształtować treść mającego je łączyć w przyszłości stosunku prawnego.
Napisz do nas i umów się na konsultację.
Zadbajmy o to, by Twoje sprawy były prowadzone tak, jak należy. Wypełnij formularz opisując najważniejsze kwestie Twojej sprawy.
Nasza siedziba
Bogusz Kamiński Spółka Partnerska Radców Prawnych
Al. Boh. Września 9 lok. 103,
02-389 Warszawa
KRS: 0001224371 NIP: 7011300034